- Осыдан біраз уақыт бұрын арнайы «Нұрлы көш» бағдарламасы әзірленгені белгілі. Аталған тарихи құжаттың басқа бағдарламадан артықшылығы неде?

- Заман талабына орай, мем­лекеттің көші-қон үдерістерінің басым бір бағытындағы саясатын одан әрі жетілдіру аясында, Елба­сының тапсырмасына сәйкес «Нұр­лы көш» бағдарламасы әзір­леніп, ол Үкіметтің 2008 жылғы 2 желтоқсандағы № 1126 қаулысы­мен бекітілді. Бағдарламаның бас­­ты мақсаты - аймақтың демо­графиялық жағдайына, әлеу­мет­тік-экономикалық дамуына, өн­дірістік күштердің орын ауыс­тыру кеңістігіне байланысты - миг­рант­тарды ұтымды орналастыру. Ал ерекшелігіне келер болсақ, біріншіден, ол елімізде іске асы­рылып жатқан 2015 жылға дейінгі аумақтық даму стратегиясының және ауылды дамытудың 2004-2010 жылдарға арналған мемле­кеттік бағдарламасының құрамдас бөлігі болып табылады, екін­ші­ден, біз алғаш рет көші-қон саяса­тын ішкі және сыртқы көші-қон­ды қамтитын біртұтас бағдарлама ретінде әзірлеп отырмыз, үшін­шіден, бірінші рет мигранттарды жұмыспен қамту, тұрғын үймен және әлеуметтік, инженерлік-коммуникациялық инфра­құры­лыммен қамтамасыз ету мә­селесі жергілікті органдар деңгейінде кешенді түрде шешілетін болады.

- Сонда аталған жоба тек шетелде тұратын қандастарымызға ғана қатысты ма?

- Бұл бағдарламаның қаты­сушыларын бірнеше топқа бөліп қарауға болады. Біріншіден, эт­ни­­­оралмандарға (яғни тарихи Ота­­нына оралған қазақтарға) қа­тыс­ты шаралар шеңберінде қара­лады. Екіншіден, бүгінде шетелде тұра­тын Қазақстан Республи­касының бұрынғы азаматтары - отан­дастарымыз. Олар үшін шет­елдік жұмысшы күшін тарту аясында жеңілдіктер қара­сты­ры­лады. Үш­ін­шіден, еліміздің қо­лай­сыз ау­дан­­дарында тұратын өз азамат­тарымыздың ішкі көшіп-қонуына қатысты шаралар қарас­тыры­л­ған.

- «Нұрлы көш» бағдарлама­сына қатысушылардың негізгі орналастыру аймақтары қандай? Бұл алдын ала белгілене ме?- Қазақстан Республикасы­ның 2015 жылға дейінгі аумақтық даму стратегиясына сәйкес сол­түстік, оңтүстік және орталық аумақтық даму өңірлері «Нұрлы көш» бағдарламасына қатысу­шыларды негізгі орналастыру макроаймақтары болып табыла­ды.

Атап айтқанда, бағдарламаға қатысушылар көшбасшы қала­ларда жүзеге асырылатын серпінді жобаларды іске асыру үшін еңбек ресурстарына қажеттілікті қамта­масыз ету мақсатында сол қала­ларға серіктес қалаларда, ауылдық аймақтарды дамыту мемлекеттік бағдарламасына сәйкес даму әл­еу­еті жоғары және орташа село­лық елді мекендерде, ірі аудан­дардың әкімшілік маңызын арт­тыру үшін шекараға іргелес елді мекендерде көршілес мем­лекеттердің тарапынан демо­графия­лық қысымның алдын алу мақсатында қоныстандырылады.

- Ал жоба қалай жүзеге асы­рылып жатыр? Нақты дерек­тер­ге жүгінсек...

- 2009 жылы Ақмола (Кра­с­ный Яр ауылы), Шығыс Қазақ­стан (Курчатов қаласы), және Оңтүтік Қазақстан облысында (Шымкент қаласы Асар шағын ауданы) пилоттық жобалар іске асырылды. Мысалы, былтырғы жылдың соңында «Сарыарқа» ӘКК Көкшетау қаласы маңын­дағы Красный Яр ауылында 276 оралман отбасына арналған 138 екі пәтерлік тұрғын үй құрылысын аяқтады. Пилоттық жобаға қаты­суға 244 отбасыдан өтініш түсті, оның ішінде 165 отбасы «Нұрлы көш» бағдарламасы бойынша үй­лерге қоныстанды. Ал осы мамыр айының басында еліміздің шығы­сындағы Курчатов қаласында 40 пәтерлі 1 үй пайдалануға берілді, екінші тоқсанның соңына дейін 160 пәтерлік қалған 3 үйді қал­пына келтіру жұмыстары аяқ­талады деп жоспарлап отырмыз. Үшінші жобамыз Шымкент қала­сындағы «Асар» шағын ауданында 575 үйдің құрылысы аяқталды. Бүгінгі таңда бұл үйлерге 320 отбасы қоныстанып, қызу тір­шіліктерін бастап кетті. Тұрғын үймен қоса әлеуметтік және инженерлік-коммуникациялық құрылымдар да қарастырылған. Жалпы, осы жобаларға қатысу­шылардан 272 адам жұмысқа орналасып, 800-ге жуық адам өзін-өзі жұмыспен қамтып отыр.

Бұған қоса, бағдарламаға қа­ты­су­шы оралмандарды тиімді қоныстандыру мақсатында ын­та­ландыру механизмдері қол­да­нылады. Еліміздің орталық және солтүстік өңірлеріне қоныс­тан­ғандар үшін бір жолғы өтемақы төлеу өзге өңірлерден ерекше болып отыр. Мысалы, еліміздің оңтүстігіне қоныстанған бес адам­нан тұратын оралман отбасы бір жолғы өтемақы ретінде 452 мың теңге алса, дәл сондай елі­міз­дің солтүстік облыстарында тұруға келісім берген отбасы - 1 130 мың теңге немесе 2,5 есе көп қаражат алады.

- Ал жобаның биылғы жайы қандай болмақ?- 2010 жылы «Нұрлы көш» бағдарламасы 6 пилоттық жоба көлемінде жалғасады: Атап айтар болсақ, Ақмола облысы (Степно­горск қаласында 70 тұрғын үй), Қостанайда (Заречный ауылында - 130), Ақтөбеде (Көктау ауылын­да - 200), Солтүстік Қазақстанда (Бәйтерек ауылында - 140), Шығыс Қазақстанда (Өскемен қала­сында - 363), Оңтүстік Қа­зақ­­станда (Шымкент қаласы «Асар» шағын ауданында - 575 тұрғын үй) жүзеге асып, жалғасын табады. Жалпы, бұл жұмыстарға 14,1 млрд теңге сомасында қаржы қаралып, оның ішінде 9,2 млрд теңге тұрғын үй, 4,9 млрд теңге инженерлік коммуника­циялық құрылыстарына жұмсал­мақ. Осы­ған орай тиісті инженер­лік коммуникациялық және әл­­еу­меттік инфрақұрылымы бар 1478 тұрғын үй салынбақ. Айта кететін бір мәселе, тұрғын үйге және инженерлік коммуника­циялық және әлеуметтік инфра­құры­лым­ға республикалық бюд­жеттен қаржы қарастырылса, сы­рт­қы магистраль желісінің құрылысы жергілікті атқарушы органдар есебінен жүргізілетін болады.

Аталған бағдарламаның қаты­сушылары 2010 жылдан бастап бір жолғы жәрдемақы алатын болады: солтүстік өңірлер бойын­ша отбасы отағасы 100 АЕК (141 300 теңге), отбасы мүшелері - 75 АЕК (105 975 теңге), орталық үшін - 65 АЕК (91 845 теңге), еліміздің оңтүстік облыстарына - 55 АЕК (77 715 теңге).

- Жалпы, мұндай бағдарла­маның жүзеге асқаны жақсы. Бірақ күтілетін нәтиже қандай болмақ?

- Елімізге оралып жатқан қандастарымызды тұрақты жай­ластыру мақсатында әзірленген бұл бағдарлама - мемлекет тара­пынан көрсетілер қолдаудың тари­хи белгісі ретінде және этни­калық, ішкі және сыртқы көші-қонды реттеуге және оларды өңірлердің әлеуметтік-экономи­калық даму мүддесіне бағын­дыруға мүмкіндік береді. Соны­мен қатар жұмыссыздыққа және стихиялы көші-қонға байланысты ықтимал әлеуметтік қатердің алдын алады, ұлттық шоғырлану процесінің одан әрі дамуын, әлеуметтік тұрақтылық пен өзара келісімнің нығаюын, демо­гра­фиялық ахуалдың жақсаруын қам­тамасыз етеді. Бағдарлама солтүстік өңірлерде демография­лық жағдайды арттыруға мүм­кіндік береді. Сондай-ақ бағ­дарлама негізінде қолданыстағы кейбір көші-қон заңдарына өзге­ріс­тер енгізіледі.

Әрине, отандастарымыздың жаңа ортаға тезірек бейімделіп, өңірлердің әлеуметтік-эконо­ми­калық дамуына жаңа серпін бере отырып, көші-қон саласын жүйе­лі түрде реттеуге бағдарламаның өз ықпалын тигізері анық. Бірақ кө­шіп келушілер бұл бағдар­ла­маға сеніп, тоқмейілдік танытып, жайбасарлық көңіл күйден аулақ болғандары дұрыс. Бағдарла­ма­ның мәні - көшіп келушілердің еңбек және интеллектуалдық қабі­леттерін еліміздің әлеуметтік-экономикалық қажеттіліктерімен ұштастыру болып табылады. Де­мек, бұл жерде екіжақты қажет­тілік болуы керек, мемлекет әлеуметтік көмек көрсетсе, көшіп келуші өзіне белгілі бір міндет­терді алуы қажет.



Берік БЕЙСЕНҰЛЫ 13.05.2010 "Айқын"